Zofia Radwańska-Paryska pisała o nich: „Kwiat zjawiskowy jak marzenie, jak wizja senna. Tak właśnie powinny były wyglądać asfodele rosnące w greckiej krainie umarłych. Nierzeczywistość tych kwiatów potęguje to, że nie mają one ani skrawka zieloności, ni liści, ni zielonej łodygi. Blada, powiewność kielicha kwiatowego roztapia się ku dołowi, aż przechodzi w białawy, smukły, przejrzysty głąbik wyrastający z ziemi. Rozkwiecone tą nieuchwytną różowością łąki podtatrzańskie – to ostatni obraz w kalejdoskopie kwietnym, końcowy akord barwnej symfonii roślinnej, pożegnalny chorał dzieci jesieni.

Urok jesiennego kwiecia
Zimowit jesienny o wschodzie słońca.

Ten piękny opis dotyczy zimowita jesiennego (Colchicum autumnale), który jest jednym z najpóźniej kwitnących gatunków roślin w polskiej florze. Te oryginalne kwiaty możemy podziwiać od końca sierpnia przez wrzesień do października, kwiat ma wysokość około 20 cm i wyrasta wprost z bulwy. Sześć działek okwiatu ma barwę różowoliliową, długość 2,5-4 cm i zrośnięte są w długą rurkę o barwie kremowej. Owocem zimowita jest podłużnie jajowata torebka, długości 3-4 cm, pękająca na trzy części, chroniona przez zimę pod ziemią. Wiosną, w kwietniu i maju z jajowatej bulwy wyrastają liście zimowitów, pęd jest zredukowany i lewie widoczny ponad powierzchnią gleby, natomiast liście są długie do 25 cm, lancetowate szerokości 2-4 cm, mięsiste, ciemnozielone i błyszczące. Wtedy też razem z liśćmi wydobywa się ponad powierzchnię gruntu torebka z nasionami które dojrzewają i  wysypują się w lipcu. Liście zimowitów zamierają wraz z dojrzewaniem nasion i w drugiej połowie lata nie ma już po nich śladu. Następnie cykl się powtarza i kwiaty zimowitów witają nadchodzącą jesień.

Urok jesiennego kwiecia
Liście zimowita jesiennego w kwietniu.
Urok jesiennego kwiecia
Kwiaty zimowita jesiennego w październiku.

Zimowit jesienny jest rośliną trującą zawiera między innymi alkaloid kolchicynę, którego działanie powoduje drętwienie i pieczenie w ustach, trudności w przełykaniu, mdłości i wymioty, biegunkę, obniżenie temperatury ciała i ciśnienia krwi, a w końcu paraliż oddechowy i śmierć. Zwierzęta instynktownie nie zjadają zimowitów na łące i w siane, ale co ciekawe kolchicyna nie jest trująca dla owiec i kóz, jednak mleko tych zwierząt po karmie z  zimowitami staje się trujące dla ludzi. Przypadkowe zatrucia zdarzają się bardzo rzadko, zazwyczaj wynikają z pomylenia liści zimowita z czosnkiem niedźwiedzim, chociaż różni je zasadniczo aromat.

Zasięg ogólny tego gatunku obejmuje zachodnią, środkową i południową Europę, na północy  dochodzi do Wysp Brytyjskich. W Polsce przebiega północna granica zasięgu tego gatunku,  naturalne stanowiska zlokalizowane są w południowej części kraju, na wyżynach i w niższych położeniach górskich, na północ dochodzą na Dolny Śląsk i Wielkopolskę. Najwyższe stanowisko odnotowano na Polanie Chochołowskiej w Tatrach (1140 m n.p.m.). Rośnie zwykle na wilgotnych łąkach kośnych, bardzo lubi światło, ale znosi też okresowe ocienienie.

Urok jesiennego kwiecia

Urok jesiennego kwiecia
Zimowity jesienne na górskiej łące.

Rośliny kwitnące o tej porze roku są też bardzo pożądane w nasadzeniach ogrodowych, ich jasne kolory rozświetlają wręcz jesienne rabaty. W uprawie ogrodniczej, znane są odmiany o kwiatach pełnych ‘Alboplenum’ o białych działkach okwiatu oraz ‘Waterlily’ i ‘Plenum’ o działkach różowych. Odmiana ‘Album’ ma pojedyncze białe kwiaty, ‘Nancy Lindsday’ jest różowa, odmiana ‘Major’ ma kwiaty dwukolorowe, wewnątrz białe, a brzegi szerokich działek okwiatu są fioletowe i  jeszcze odmiana ‘Semiplenum’ o kwiatach półpełnych jasnoróżowych. To przykłady odmian tylko jednego gatunku, a rodzaj zimowit (Colchicum) liczy 45 gatunków, a w ogrodach uprawia się jeszcze około 100 ich odmian. Takie bogactwo może pozwolić na wspaniałe ukwiecenie ogrodu, ale i tak nic nie równa się z widokiem łąki górskiej z delikatnymi, wręcz ulotnymi kwiatami zimowitów jesiennych.

Tekst: Anna Gasek.
Foto: Anna Gasek, Wiesław Gawryś.

Urok jesiennego kwiecia
Colchicum autumnale „Alboplenum’
Urok jesiennego kwiecia
Colchicum autumnale 'Waterlily’
Urok jesiennego kwiecia
Colchicum autumnale 'Plenum’
Urok jesiennego kwiecia
Colchicum autumnale 'Album’
Urok jesiennego kwiecia
Colchicum autumnale 'Nancy Lindsday’
Urok jesiennego kwiecia
Colchicum autumnale 'Semiplenum’
Urok jesiennego kwiecia
Rabata z zimowitami.
Urok jesiennego kwiecia
Zimowity w kolekcji flory Polski
Urok jesiennego kwiecia
Naturalna rabata z zimowitami.