W tym roku mija 40 lat od założenia Kolekcji Roślin Warzywnych w Ogrodzie Botanicznym w Powsinie.

pole1987r. 300x189 - Warzywa w Ogrodzie PANPoczątkowo kolekcja była zakładana na specjalnie przygotowanych zagonach w obrębie obecnego terenu (img.956), w pobliżu ówczesnej kolekcji roślin leczniczych i przyprawowych. Pierwszą kuratorką kolekcji była Dorota Pankiewicz, a po niej kolekcję przejęła Jadwiga Litke. Uprawa warzyw odbywała się w kwaterze o powierzchni około 3900 m2,która była podzielona na 9 poletek: 8 ze zmianowaniem i jedno bez zmianowania pod warzywa wieloletnie. Z warzyw wieloletnich uprawiano tam szczypiorek i siedmiolatkę, cebulę kartoflankę, szczaw, chrzan i pierścieniak, karczoch, rabarbar i szparagi. Jedno poletko płodozmianowe o wymiarach 2,5 na 3,2 m zawierało po dwa długie zagony. Poletka płodozmianowe były oddzielone od siebie ścieżką (img. 954, 955). Każde poletko płodozmianowe porastała inna grupa warzyw: cebulowe, dyniowate, kapustne, korzeniowe, liściowe, psiankowate, rzepowate oraz strączkowe. Kolekcja była tak zaplanowana, aby w każdym roku inna grupa warzyw znajdowała się w innym miejscu zgodnie z zasadami zmianowania. W tamtym czasie w kolekcji starano się prezentować wiele odmian warzyw w obrębie gatunku. Samych pomidorów prezentowano co najmniej 40 odmian, kapusty głowiastej białej 12 odmian, 10 odmian cebuli, 8 – sałaty siewnej, 12 – fasoli i 13 – grochu. Od roku 1982-83 roku rozsadę warzyw przygotowywano w szklarni. Miejsce nie było ograniczone, stąd też można było przygotować bez trudu 40 odmian pomidorów. Na tym miejscu kolekcja była zakładana przez 8 lat.

img957 300x218 - Warzywa w Ogrodzie PANW roku 1987 Kolekcja Warzyw zmieniła lokalizację na kwaterę K36, gdzie mieściła się przez kolejne 30 lat. Kuratorem była Magdalena Świąder. Znaczną część terenu zajmował trawnik, na którym posadzono drzewa i krzewy użytkowe. Część środkową terenu o powierzchni 1125 mprzeznaczono na kolekcję roślin warzywnych (img. 957 – układ kolekcji w pierwszym roku uprawy). W ciągu tych lat zmieniały się sposoby uprawy warzyw. Początkowo uprawiano je grupami, tak jak na zagonach ze zmianowaniem, ale większość z nich była uprawiana na zagonach wyścielonych czarną folią (img.964). Każdego roku zmieniano układ nasadzeń (zmianowanie), aby nie dochodziło do zmęczenia gleby. W początkowych latach istnienia kolekcji w nowym miejscu starano się w dalszym ciągu uprawiać dużą liczbę odmian poszczególnych gatunków. Dominowały pomidory. Na trawniku, wzdłuż prawej strony kolekcji, posadzono około 1990 roku szpaler wiśni wschodniej, gatunek jadalny o dekoracyjnym pokroju, pięknie i obficie kwitnący wiosną, o lekko różowych kwiatach. W czerwcu pojawiają się na drzewach drobne owoce, stanowiące pożywienie dla chętnie odwiedzających to miejsce ptaków.

W 1992 r. teren kolekcji odpoczywał od warzyw. Wysiano tam rośliny na nawóz zielony, a kolekcja została na jeden sezon „przeniesiona” na sąsiedni teren tak zwanych działek (img. 962). W roku 1999 czarną folię zaczęto używać na większych powierzchniach, stosując ją do wszystkich warzyw uprawianych z rozsady. Było to bardzo korzystne dla osób obsługujących kolekcję (mniej pielenia), ale przynosiło też korzyść uprawianym roślinom. Czarna folia utrzymywała wilgoć i szybko nagrzewała się, co było szczególnie dobre dla ciepłolubnych warzyw dyniowatych.

Po roku 2000 zaczęto uprawiać część warzyw w tzw. uprawie współrzędnej. W metodzie tej wykorzystuje się pozytywne oddziaływanie roślin na siebie, przez sadzenie ich w swoim sąsiedztwie. W tym czasie najliczniejszą grupą pod względem ilościowym była grupa warzyw dyniowatych, ze wszystkimi przedstawicielami (gatunkami), jakie można uprawiać w warunkach polskiego klimatu. Poza kawonami i melonami, wybitnie ciepłolubnymi gatunkami, pozostałe dyniowate uprawiano z siewu wprost na pole. Kawony i melony były uprawiane z rozsady. Pozostałe grupy warzyw sadzono z rozsady lub wysiewano w pole, a ich ilość zależała od ilości sprowadzonych nasion. Część nasion (głównie warzyw mało znanych) pochodziła z innych ogrodów botanicznych w ramach wymiany nasion, pozostałe zaś ze sklepów albo bezpośrednio z firm nasiennych. Korzystano też z nasion odmian, które nie miały jeszcze nazwy odmianowej. Te oznaczane były numerami.

Dziś dostęp do nasion ciekawych odmian warzyw jest bardzo łatwy, ale w latach 80. XX wieku, by umożliwić zwiedzającym poznanie ciekawych odmian czy gatunków, sprowadzano materiał z Zachodu. Firmy na ogół po przesłaniu prośby o małe próbki nasion oferowanych gatunków dzieliły się nimi bezpłatnie w celach reklamowych. W 2019 r. kolekcja znów zmienia swoją lokalizację. O pracach związanych z jej zakładaniem i rozwijaniem dowiedzą się Państwo z kolejnych artykułów.

dr inż. Magdalena Świąder, Zespół Kolekcji Roślin Użytkowych.